و تحقيق درباهء آن صرف‌نظر كرده باشد و از اين جهت هم هست كه خود او مدعى است كه در زمينهء ايران‌شناسى شاهكارى پديد آورده است . بعلاوه شيوهء تحرير كتاب بسيار ممتاز و از لحاظ نثر انگليسى اثرى ارجمند و عالى است . وينستون - چرچيل . در كتاب « نويسندگان زبردست معاصر » خود « كرزن » را از جهات انسجام كلام و كلمات وزين كه در اين كتاب به كار برده است نيك ستوده است . شايد علاقه‌مندى كنجكاو استفسار كند پس چگونه چنين اثر ممتاز و جامعى تاكنون به زبان فارسى درنيامده بوده است . اين پيش‌آمد به نظر اين‌جانب چند دليل داشته است : يكى آنكه در زمان انتشار اين كتاب ( تقريبا نود سال پيش ) و تا مدتها بعد از آن ، ترجمهء آثار سنگين خارجى به زبان فارسى هنوز در ايران معمول نشده بود ، ولى در همان نيمهء آخر قرن نوزدهم نيز به دستور نظام السلطنه ( حسينقلى خان ما فى ) والى فارس اين كتاب بوسيلهء ميرزا محمد نام ، شاگرد دار الفنون تهران در سال 1311 هجرى قمرى در شيراز بطور خيلى ناقص ترجمه شد . اما آن كار سبب خاص داشته است به اين معنى كه بانى ترجمه در موقع مسافرت كرزن به ايران و رفتن او به خوزستان در شوشتر والى بوده و در حين همين سفر بين مسافر مغرور و ميزبان مأمور برخورد نامساعد مختصرى روى داده بود و شايد سركار والى ميخواسته است از عطف و اشاره‌هاى احتمالى مؤلف در سفرنامهء او مستحضر شده باشد . ولى اين ترجمهء آزاد كه فقط نسخهء خطى جلد اول آن در كتابخانهء مجلس شوراى ملى موجود است به نظر اين‌جانب درخور اعتماد نيست و تنها از جهت شيوهء ترجمه و تحرير متداول آن دوره شايد قابل توجه باشد . دليل ديگر ظاهرا اين بوده است كه تقريبا سى سال بعد از انتشار كتاب ، نويسنده ابتدا كفيل و سپس وزير امور خارجهء بريتانيا و پنج سال در آن مقام باقى بود و طى آن با وجود درخواست ناشران از موافقت با تجديد چاپ امتناع ورزيد . از اينرو تا دو سال پيش كه طبع دوم اين كتاب را در لندن انتشار دادند همواره بسيار كمياب و دور از دسترس همه كس بود . علت ديگرهم شايد اين باشد كه بالغ